Ғылым тілі – ұлт дамуының өзегі
5 қыркүйек – Қазақстан халқы тілдері күні. Тілдің өміршеңдігі оның күнделікті қолданысымен ғана емес, ғылымның күрделі ұғымдарын қаншалықты дәл жеткізе алатынымен де өлшенеді. Осы мерекеге орай Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты Өсімдіктер биотехнологиясы зертханасының ғылыми қызметкері, докторант Айгүл Амангелдиева агробиология саласындағы қазақ ғылыми терминологиясының қазіргі мәселелері мен оны дамыту жолдары туралы ой бөлісті, деп хабарлайды ZontNews.kz.
Ғылым бір орында тұрмайды. Күн сайын жаңа технологиялар пайда болып, тың зерттеулер жүргізіледі, бұрын болмаған ұғымдар ғылыми айналымға енеді. Әр жаңалық өзімен бірге жаңа атау ала келеді. Айгүл Амангелдиеваның айтуынша, ғылыми терминология – жай ғана арнайы сөздер жиынтығы емес, ғалымдар мен мамандардың бір-бірін дұрыс түсінуіне мүмкіндік беретін тұтас тілдік жүйе.
Қазақ ғылыми тілі де заманмен бірге дамып, жаңа терминдермен толығуда. Әсіресе әлемдік ғылымда ағылшын тілінің ықпалы күшейген сайын халықаралық атаулардың қазақ тіліне енуі жеделдеді. Бұл үдерісте терминнің ғылыми мағынасын жоғалтпай, оны қазақ тілінің заңдылықтарына бейімдеу және халықаралық қолданыспен үйлестіру аса маңызды.
Алайда агробиология саласында әлі де шешімін күткен бірнеше мәселе бар.
Бір ұғым – бірнеше атау
Қазіргі қазақ ғылыми тіліндегі негізгі мәселелердің бірі – бір ғылыми ұғымның бірнеше нұсқада қолданылуы. Мәселен, Glycine max дақылы бір еңбекте «соя», екіншісінде «майбұршақ», тағы бірінде «қытайбұршақ» деп беріледі.
Жаңа термин қалыптасқан алғашқы кезеңде бірнеше баламаның қатар қолданылуы – табиғи құбылыс. Дегенмен белгілі бір уақыттан кейін ғылыми орта негізгі нұсқаны таңдап, ортақ қолданысқа енгізуі қажет.
Өйткені терминологиялық ала-құлалық ғылыми мәтінді түсінуді, қажетті ақпаратты іздеуді, электрондық деректер базасымен жұмыс істеуді және халықаралық мақалаларды қазақ тіліне аударуды қиындатады. Сонымен бірге әртүрлі зерттеу нәтижелерін салыстыру кезінде де түсініспеушілік туындауы мүмкін.
Сөзбе-сөз аударма ұғымды көмескілейді
Келесі мәселе – шетелдік терминдерді тікелей аудару. Мұндай тәсіл әрдайым сәтті нәтиже бере бермейді. Мысалы, орыс тіліндегі «культура тканей» тіркесі қазақша ғылыми еңбектерде «тіндер мәдениеті» немесе «ұлпалар мәдениеті» деген нұсқаларда кездеседі.
Алайда сөзбе-сөз аударылған атау ғылыми ұғымның нақты мазмұнын толық әрі табиғи жеткізе ме? Термин жасаған кезде шетелдік сөздің сыртқы құрылымын көшіріп қою жеткіліксіз. Ең алдымен оның ғылыми мәнін түсініп, содан кейін ғана қазақ тілінің грамматикалық және сөзжасамдық ерекшеліктеріне сәйкес балама ұсыну керек.
Яғни жаңа термин тілдік тұрғыдан дұрыс құрылып қана қоймай, белгілі бір ғылыми құбылысты немесе үдерісті дәл көрсетуі тиіс.
Барлық халықаралық терминді аудару керек пе?
Қазіргі ғылымдағы көптеген термин халықаралық сипатқа ие. Сондықтан «коллекция», «гибрид», «кастрация» тәрізді атауларды «топтама», «будан», «аталықсыздандыру» деп аудару қаншалықты орынды деген сұрақ туындайды.
Айгүл Амангелдиеваның пікірінше, бұл мәселеде біржақты ұстаным болмауы керек. Кейбір халықаралық терминдер әлем ғалымдарына ортақ ғылыми кодқа айналған. Оларды міндетті түрде толық қазақшалау зерттеушілер арасындағы байланысты жеңілдетудің орнына күрделендіруі мүмкін.
Сондықтан басты қағида «барлық терминді қазақшалау» емес, «әр терминді қазақ ғылыми тілінде мағынасына сай орынды әрі бірізді қолдану» болуы қажет. Ғылыми дәлдік пен тіл табиғатының арасындағы тепе-теңдікті сақтау – термин жасаудағы негізгі талаптардың бірі.
Сөздіктер бар, бірақ толық база жоқ
Бүгінде Termincom.kz, Sozdikqor.kz және Sozdik.kz секілді электрондық ресурстар қолданыста. Дегенмен олардың агробиологиялық терминдерді қамту және жүйелеу деңгейі әлі де жеткіліксіз.
Келтірілген мәлімет бойынша, Termincom.kz базасында ауыл шаруашылығы саласына қатысты 722, ал биология бойынша 177 термин берілген. Көп жағдайда сөздің қазақша баламасы көрсетілгенімен, оның ғылыми анықтамасы, қолданылатын саласы мен мәтін ішіндегі үлгілері толық қамтылмайды.
Sozdikqor.kz негізінен қазақ сөздерінің мағынасын түсіндіруге бағытталған. Ал Sozdik.kz ресурсындағы салалық ғылыми атаулардың қоры шектеулі.
Сондықтан агробиология саласына қазақша, орысша және ағылшынша атауларды ғана жинақтайтын емес, әр терминнің ғылыми анықтамасын, қолданылу аясын және нақты мысалдарын көрсететін бірыңғай қолжетімді электрондық база қажет.
Мұндай жүйе студенттер мен оқытушыларға ғана емес, ғылыми қызметкерлерге, аудармашыларға, ауыл шаруашылығы мамандары мен өндіріс өкілдеріне де пайдалы болар еді.
Шешім – ортақ жұмыста
Ғылыми терминологияны тек тіл мамандары немесе тек салалық ғалымдар жеке қалыптастыра алмайды. Терминнің тілдік жағынан сауатты әрі ғылыми тұрғыдан дәл болуы үшін екі тараптың тұрақты ынтымақтастығы қажет.
Әр ғылыми бағыт бойынша негізгі терминдердің қазақша, орысша және ағылшынша баламалары мен қысқаша анықтамалары берілген салалық сөздіктер әзірленуі тиіс. Жаңа атауды бекіткен кезде оның ғылыми әдебиеттерде, зертханалық жұмыста және кәсіби ортада қалай қолданылатыны да ескерілуі қажет.
Сонымен қатар жоғары оқу орындарына арналған қазақ тіліндегі сапалы оқулықтар мен оқу құралдарының санын көбейту маңызды. Себебі термин қағаз жүзінде бекітілген кезде емес, ғылыми мақалада, дәрісханада, зертханада және өндірісте тұрақты қолданылғанда ғана өміршең болады.
Қазақ агробиологиялық терминологиясын дамыту – жекелеген сөздерді аударумен шектелмейтін ауқымды жұмыс. Бұл – ұлттық ғылым тілінің болашағын қалыптастыру, зерттеушілерге қазақ тілінде еркін ой қорытып, ғылыми жаңалықтарды дәл жеткізуге мүмкіндік беру.
Ғылыми дәлдік, тілдік норма, бірізділік және халықаралық тәжірибемен сабақтастық өзара үйлескенде ғана қазақ тілі заманауи ғылымның ең күрделі мазмұнын толық жеткізе алатын қуатты тілге айналады.
Қазақстан халқы тілдері күні бізге бір маңызды ақиқатты еске салады: ана тілі өткеннің мұрасы ғана емес, болашақ ғылымның да тілі болуы керек.
Сізді де қызықтырады
Сұхбат
Бөлімге өтіңіз
Trends
Бөлімге өтіңіз
Әзірге түсініктеме жоқ!
Пікір қалдыратын бірінші адам болыңыз