Қатерлі ісіктің табиғаты ашылды, емдеудің жаңа мүмкіндіктері пайда болды – сарапшы
Техас университетінің адъюнкт-профессоры Тәттім Егимбаевич Шайкен көптеген жылдар бойы қатерлі ісіктердің биологиясын зерттеп келеді және жуырда қатерлі ісіктің дамуына қатысты жаңа тұжырымдаманы ұсынды. Бұл жаңалық емдеудің түбегейлі жаңа әдістерін әзірлеуге негіз қалайды. Профессор Т. Е. Шайкен әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті жанынан Қазақстан-Америка цитоматрицаны зерттеу орталығының ашылуына қатысу үшін арнайы Алматыға келді, деп хабарлайды ZontNews.kz.
– Тәттім Егимбаевич, қатерлі ісік жасушасын физика-химиялық тұрғыдан зерттеуіңіз ғылыми қауымдастықта үлкен қызығушылық тудырды. Жұмысыңыздың түбегейлі жаңалығы неде?
– Қатерлі ісік генетикасы елу жылдан астам уақыт бойы белсенді зерттеліп келе жатқанына қарамастан, бұл аурудың табиғаты толық ашылған жоқ. Менің жұмысым цитоплазманың ұйымдасуын зерттеумен тікелей байланысты, соның нәтижесінде біз цитоплазманың құрылымын анықтап, қатерлі ісіктің пайда болуына қатысты жаңа тұжырымдаманы әзірледік. Цитоплазманың химиясын зерттеу түрлі аурулардың пайда болу себептерін анықтауға және оларды емдеу жолдарын табуға мүмкіндік береді. Аурудың табиғатын түсінбей, толыққанды емге қол жеткізу мүмкін емес. Мысалы, антибиотиктер бактериялардың ерекшеліктерін ескере отырып жасалады. Қатерлі ісік түзетін жасушалардың да өзіне тән ерекшеліктері бар.
– Қатерлі ісіктің табиғатына қызығушылығыңыз студенттік жылдарыңызда басталғанын айттыңыз. Ғылымға қалай келдіңіз?
– 1974 жылы қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне түсіп, биология мамандығын таңдадым. Үшінші курста Эстонияның Тарту қаласында өткен ғылыми конференцияға қатыстым. Ол кезде ДНҚ тізбегін анықтау әдістері әлі белгісіз болатын, конференция гендерді ашу тәсілдерін іздеуге арналды. Сол сәттен бастап онкология мен генетиканың байланысы туралы ойлана бастадым. Дәрістер арасында кітапханада отырып, геннің қатерлі ісікпен қалай байланысатынын түсінуге тырыстым. 1980-жылдардың басынан онкогендер туралы еңбектер жарық көре бастады, мен онкогендер мен олардың ақуыздарына қатысты жарияланымдарды мұқият қадағалап отырдым.
– 1996 жылы «Казахстанская правда» газетінде Қазақстанда басталған зерттеулеріңіз туралы мақала шықты. Сол кезең жайында айтып берсеңіз.
– Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін елдегі ғылым ауыр жағдайға тап болды. Әсіресе дәрі-дәрмек нарығында сапаны бақылау іс жүзінде жойылды. 1991 жылы дәрілік заттардың сапасын тексеретін зертхана құру қажеттілігі туындады. Биохимик ретінде маған осындай зертхананы ұйымдастыру тапсырылды. Кейін Алматыда медициналық училище базасында ғылыми зертхана ашылды. Сол жерде профессорлар С. Адекенов пен Қ. Рахимов әзірлеген «Арглабин» препаратының әсер ету механизмін зерттедік. Жусаннан алынған арглабиннің ras онкогеніне қарсы тұра алатыны дәлелденді.
– Осы зерттеулер жарияланғаннан кейін АҚШ-тан шақыру алдыңыз ба?
– Ол кезеңде онкогендер шетелде аса өзекті тақырып еді. Америкалық профессор Криспен Алматыға келіп, жұмыстарыммен танысты да, мені АҚШ-қа шақырды. 1997 жылы сонда барып, Олд Доминион университетінде үш ай жұмыс істеп, алты патент алып, NuOncology компаниясын құрдық. Алайда тәжірибелер барысында қатерлі ісіктің табиғатын түсінбей тиімді ем жасау мүмкін еместігін ұғып, іргелі зерттеулерді жалғастырдым.
– Көпшілік қатерлі ісікті тек генетикалық ауру деп санайды. Бұл қаншалықты негізді?
– Генетикалық теория толық жауап бермейді. Адам ағзасында жыл сайын әр жасушада ондаған мутация жиналады, бірақ олардың әрқайсысы қатерлі ісікке әкелмейді. Бұдан бөлек, мутациясыз-ақ қатерлі ісіктер пайда болатыны көрсетілген. Эпигенетикалық өзгерістер, созылмалы қабыну процестері, мысалы Helicobacter pylori инфекциясы да қатерлі ісіктің дамуына себеп болуы мүмкін. Мұның бәрі қатерлі ісіктің табиғаты әлдеқайда күрделі екенін көрсетеді.
– Физика-химиялық тәсіл қатерлі ісіктің дамуын қалай түсіндіреді?
– Қатерлі ісік жасушаларына тән физика-химиялық белгілер бар: ядрошықтың ұлғаюы, аэробты гликолиз (Варбург әсері), жасуша пішіні мен көлемінің өзгеруі (дедифференциация). Бұл белгілер ауруды анықтауға ғана емес, оның генетикалық емес себептерін де көрсетеді. Дәл осы себептер сау жасушаның қатерлі жасушаға айналуына негіз болады.
– Сіздің тұжырымдамаңыздың мәні неде?
– Жасуша цитоплазмасы – күрделі әрі динамикалық жүйе. Алдымен біз цитоплазманың екі фазадан тұратынын анықтадық: серпімді-қатты фаза – оны цитоматрица деп атадық – және сұйық фаза, яғни цитозоль. Цитоматрицаны химиялық жолмен бөліп алу жасушаның, яғни бүкіл тіршіліктің негізгі «кірпіші» қалай жұмыс істейтінін және оның бұзылуы түрлі ауруларға, соның ішінде қатерлі ісікке қалай әкелетінін түсінуге мүмкіндік берді. Жасушадағы химиялық реакциялар белгілі бір қарқынмен өтуі тиіс; бұл қарқын жасушаның физика-химиялық қасиеттерімен, нақтырақ айтқанда қатты фаза – цитоматрицамен және ондағы актин динамикасымен реттеледі. Қатерлі жасушаларда бұл қарқын бұзылады, цитоматрицаның механикасы күшейеді, соның салдарынан энергияға сұраныс артып, метаболизм жеделдейді және сүт қышқылының түзілуі күшейеді (Варбург әсері). Біз цитоматрицадағы өзгерістер есебінен химиялық реакциялар қарқынының бұзылуы ісіктің өсуі мен метастаздануының негізінде жатқанын көрсеттік. Біздің «Қатерлі ісік циклі» тұжырымдамамыз жасуша пішінінің неге өзгеретінін, ісік микроортасының қалай қалыптасатынын және метастаздардың неге пайда болатынын түсіндіреді. Физика-химиялық тәсіл таза статистикалық генетикалық модельге қарағанда дәлірек болып шықты. Осылайша, жасуша да физика мен химия заңдарына қатаң бағынады, бұл өзгерістер туындаған жағдайда оның болашағын болжауға мүмкіндік береді.
– Осы зерттеулерді Қазақстанда дамытуды жоспарлап отырсыз ба?
– Өткен жылы Cancers журналында цитоматрицаға арналған 26 беттен тұратын шолу мақала жарияланды – бұл он жылдық еңбектің қорытындысы. ҚазҰУ ректоры, профессор Ж. Түймебаевтың бастамасымен Қазақстан-Америка цитоматрицаны зерттеу орталығы құрылды. Бұл орталық молекулалық-диагностикалық зерттеулерге, ісікке қарсы препараттарды әзірлеуге және жоғары білікті ғылыми кадрларды даярлауға жаңа мүмкіндіктер ашады. Мемлекет пен бизнестің қолдауымен Қазақстан бұл салада жетекші орындарға көтеріле алады.
Сұхбаттасқан Эльвира Серікқызы
Сұхбат
Тағы
Сізді де қызықтырады
Trends
Бөлімге өтіңіз
Сарапшы сөзі
Бөлімге өтіңіз
Әзірге түсініктеме жоқ!
Пікір қалдыратын бірінші адам болыңыз