Түркістан инвестициялары: мүмкіндіктері мен сын-қатерлері

ZontNews.kz редакциясы әкімдіктердің ресми жауаптарына негізделген «Қазақстан өңірлерінің инвестициялық картасы» арнайы жобасын жалғастырады.

Жоба аясында өңірлерде жүзеге асырылып жатқан инвестициялық бастамалар сараланады. Редакция жоспарланған қаражат көлемін, жобалардың мерзімін, ашылатын жұмыс орындарын, салалық құрылымды, шетелдік компаниялардың үлесін және ықтимал тәуекелдерді талдайды.

Алдыңғы шолуларымызда Ақмола, Павлодар, Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарының инвестициялық әлеуетін талдадық.

Кезекті өңір – Түркістан облысы. Ұсынылған тізімде жалпы құны 369,5 млрд теңге болатын 70-ке жуық жоба бар. Олар толық іске асқан жағдайда 5 894 жұмыс орнын ашу жоспарланған.

Алайда бұл көрсеткіштер негізінен жоспарланған нәтижелерді білдіреді. Нақты экономикалық тиімділік қаржыландыруға, құрылыстың аяқталуына, инфрақұрылымның дайындығына және кәсіпорындардың уақытылы іске қосылуына байланысты болады.

369,5 миллиард теңгеге жуық 70 жоба

Түркістан облысының инвестициялық портфелінде өндірістік жобалар басым. Бастамалардың едәуір бөлігі өнеркәсіпке, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге, энергетикаға, құрылысқа және туризмге бағытталған.

Орташа есеппен бір жобаға шамамен 5,3 млрд теңге инвестиция және 84 жұмыс орны тиесілі. Дегенмен жобалардың ауқымы әртүрлі: тізімде шағын кәсіпорындармен қатар құны ондаған миллиард теңге болатын стратегиялық нысандар да бар.

Мысалы, күкірт қышқылын өндіретін зауыттың құны 113,5 млрд теңге, ал ашылатын жұмыс орындарының саны – 274. Бұл инвестиция көлемінің көп болуы әрдайым жұмыспен қамтудың сәйкес деңгейде өсуіне әкелмейтінін көрсетеді.

Өнеркәсіп негізгі бағытқа айналды

Жобалардың басым бөлігі өнеркәсіп саласына тиесілі. Облыста:

• тоқыма өндірісін;
• құрылыс материалдарын шығаруды;
• химия өнеркәсібін;
• машина жасауды;
• металл өңдеуді;
• жиһаз өндірісін;
• қағаз, пластик және қаптама шығаруды;
• металл конструкцияларын өндіруді;
• ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеуді дамыту көзделген.

Бұл жобалар шикізаттық емес өндірістің үлесін арттырып, жаңа өндірістік тізбектер қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге өнеркәсіптік нысандарға электр энергиясы, су, көлік және инженерлік инфрақұрылым қажет. Кәсіпорындарды іске қосу үшін білікті кадрлар даярлау мәселесі де маңызды.

Толық мақта кластері қалыптасуда

Түркістан облысындағы негізгі бағыттардың бірі – тоқыма өнеркәсібі. Өңірде мақта өндірісінің толық тізбегін қалыптастыру жоспарланған:

• мақта өсіру;
• шикізатты бастапқы өңдеу;
• жіп өндіру;
• мата шығару;
• матаны бояу және әрлеу;
• үйге арналған тоқыма бұйымдарын тігу;
• дайын тігін өнімдерін шығару.

Мұндай өндірістік тізбек шикізатты облыс аумағында терең өңдеуге және өнімнің қосылған құнын арттыруға мүмкіндік береді.

Бірнеше өзара байланысты жобаны KAZAKHSTAN LIHUA компаниялар тобы жүзеге асыруда. Бұл бір жағынан ірі тоқыма кластерін қалыптастыруға жағдай жасайды. Екінші жағынан, саланың бір инвесторға тәуелділігін күшейтеді. Компанияда қаржылық немесе ұйымдастырушылық қиындық туындаса, бірден бірнеше жобаға әсер етуі мүмкін.

Шетелдік инвесторлардың үлесі артып келеді

Тізімде Қытай, Өзбекстан және басқа мемлекеттердің компаниялары қатысатын жобалар бар. Қытайлық инвесторлар тоқыма өнеркәсібі, құрылыс материалдары, жабдықтар, қағаз және тамшылатып суару жүйелері өндірісінде белсенділік танытып отыр.

Шетелдік капитал өңірге жаңа технологиялар, заманауи жабдықтар және сыртқы нарықтарға шығу мүмкіндігін әкеле алады. Алайда жобалардың бір елдің инвесторларына шамадан тыс шоғырлануы тәуекел туғызады.

Сыртқы экономикалық жағдайдың өзгеруі, жабдық жеткізудегі қиындықтар немесе инвестициялық жоспарлардың қайта қаралуы бірнеше кәсіпорынға қатар әсер етуі ықтимал.

TURAN АЭА инвестиция орталығына айналды

Ірі жобалардың едәуір бөлігі TURAN арнайы экономикалық аймағында және өңірдің индустриялық аймақтарында жүзеге асырылуда.

Бұл дайын жер телімдеріне, салықтық жеңілдіктер мен инженерлік инфрақұрылымға сұраныс бар екенін көрсетеді. Кәсіпорындардың бір аумақта орналасуы оларды коммуникацияларға қосуды жеңілдетіп, компаниялар арасындағы өндірістік кооперацияны дамытуы мүмкін.

Дегенмен арнайы экономикалық аймақтардың тиімділігін кәсіпорындар толық іске қосылғаннан кейін ғана бағалауға болады. Ұсынылған мәліметтерден қандай нысандардың салынып жатқаны, қайсысының дайындық кезеңінде екені және қандай жобалардың әзірге жоспар күйінде қалғаны толық көрінбейді.

Агроөнеркәсіптік кешен дамытылады

Агроөнеркәсіптік кешен облыстың инвестициялық саясатының маңызды бағыттарының бірі болып отыр. Жоспарланған жобалар арасында:

• құс фабрикалары;
• сүт фермалары;
• мал бордақылау алаңдары;
• ет өңдеу кәсіпорындары;
• мақта өңдеу зауыттары;
• өсімдік майын өндіру;
• жеміс өңдеу кәсіпорындары;
• күріш зауыты;
• тамшылатып суару жүйелерін шығару бар.

Бұл кәсіпорындар ауыл шаруашылығы өнімдерін облыс ішінде өңдеуге және шикізатты сыртқа шығаруға тәуелділікті азайтуға ықпал етуі мүмкін.

Алайда жобалардың табысты болуы тұрақты сумен қамтуға, шикізат базасына, логистикаға, сақтау инфрақұрылымына және өнім өткізу нарығына байланысты.

Энергетика мен туризм де қамтылған

Энергетика саласында күн электр станцияларын, шағын су электр станцияларын және газ-поршеньді электр станциясын салу жоспарланған. Бұл жобалар жаңа өндірістерді қажетті энергия қуатымен қамтамасыз етуге ықпал етуі мүмкін.

Туристік бағытта қонақүйлер, емдеу-сауықтыру кешендері, коттедж қалашықтары, спорт нысандары және діни туризм объектілері қарастырылған.

Тізімде мектептер, балабақшалар және басқа әлеуметтік нысандар да бар. Бірақ олардың саны өнеркәсіптік жобалармен салыстырғанда аз.

Жұмыс орындары әзірге жоспар күйінде

Барлық жоба іске асқаннан кейін 5 894 жұмыс орнын ашу көзделген. Бұл айтарлықтай көрсеткіш болғанымен, әзірге жоспарланған жұмыспен қамту туралы сөз болып отыр.

Ұсынылған мәліметтерде:

• қанша жұмыс орнының нақты ашылғаны;
• кәсіпорындар іске қосылғаннан кейін қандай бос орындар пайда болатыны;
• олардың қай аудандарда орналасатыны;
• қандай мамандар қажет болатыны;
• еңбекақы деңгейінің қандай болатыны толық көрсетілмеген.

Тоқыма, химия және машина жасау кәсіпорындарына инженерлер, технологтер, жабдық операторлары және басқа да мамандар қажет болады. Білікті кадрлардың тапшылығы өндірістердің іске қосылуын қиындатуы ықтимал.

Көптеген жоба 2026 жылға жоспарланған

Нысандардың едәуір бөлігінің аяқталу мерзімі 2026 жылға белгіленген. Бұл инвесторларға, мердігерлерге және инфрақұрылымға жауапты мемлекеттік органдарға жоғары салмақ түсіреді.

Кәсіпорындардың уақытылы іске қосылуы:

• қаржыландыруға;
• жабдықтардың жеткізілуіне;
• құрылыс қарқынына;
• инженерлік желілерге қосылуға;
• рұқсат құжаттарының дайын болуына;
• білікті мамандардың жеткіліктілігіне байланысты.

Әр жобаның нақты дайындық деңгейі толық көрсетілмегендіктен, барлық нысан белгіленген мерзімде аяқталады деп айтуға әзірге негіз жоқ.

Экологиялық тәуекелдер де бар

Инвестициялық портфельде химия, мұнай өңдеу және уран өнеркәсібіне қатысты жобалар, сондай-ақ күкірт қышқылын өндіретін зауыт бар.

Мұндай кәсіпорындар өндіріс көлемі мен салық түсімдерін арттыра алады. Бірақ олар қатаң экологиялық бақылауды қажет етеді. Әсіресе:

• өнеркәсіптік шығарындыларға;
• қауіпті қалдықтарды басқаруға;
• су ресурстарын пайдалануға;
• топырақ пен жерасты суларын қорғауға;
• жұмысшылар мен жақын маңдағы тұрғындардың қауіпсіздігіне назар аударылуы тиіс.

Ұсынылған тізімде кәсіпорындардың қоршаған ортаға ықпалы мен табиғатты қорғау шаралары туралы ақпарат жеткіліксіз.

Инвестициялар біркелкі бөлінбеген

Инвестициялық жобалардың басым бөлігі Түркістан қаласында, Сауран, Сайрам және Созақ аудандарында шоғырланған. Басқа аудандарда ірі жобалар айтарлықтай аз.

Инфрақұрылымы дайын аумақтарға инвестицияның көбірек бағытталуы экономикалық тұрғыдан түсінікті. Алайда бұл аудандар арасындағы жұмыспен қамту, салық түсімдері және өнеркәсіптік даму деңгейінің алшақтығын ұлғайтуы мүмкін.

Тізімде қайталанған жоба бар

Отырар ауданындағы KAZAKHSTAN LIHUA ЖШС-ның мақта өңдеу зауытын салу жобасы тізімде екі рет көрсетілген.

Бұл техникалық қате немесе бір жобаның екі кезеңі болуы мүмкін. Қосымша түсіндірмесіз оларды екі бөлек кәсіпорын ретінде есептеуге бола ма, белгісіз.

Мұндай қайталау жобалардың жалпы санына, инвестиция көлеміне және жұмыс орындары туралы қорытынды көрсеткіштерге қатысты сұрақ туғызады.

Экспорт мүмкіндікпен қатар тәуекел әкеледі

Тоқыма өнімдері, мақта, металл бұйымдары және басқа тауарлардың бір бөлігі сыртқы нарықтарға бағытталуы мүмкін. Экспорт кәсіпорындардың табысын арттырып, өңірге валюталық түсім әкеледі.

Алайда әлемдік сұраныс төмендесе, баға өзгерсе, логистикалық қиындықтар немесе жаңа сауда шектеулері пайда болса, бұл өндірістердің тиімділігі азаюы мүмкін.

Тәуекелдерді төмендету үшін экспорттық бағыттарды әртараптандыру, ішкі нарықты дамыту және дайын өнім өндірісін арттыру маңызды.

Назар аударатын негізгі көрсеткіштер

Түркістан облысының инвестициялық портфелінің артықшылықтары:

• 70-ке жуық инвестициялық жоба;
• 369,5 млрд теңге көлеміндегі жоспарланған инвестиция;
• 5 894 жұмыс орнын ашу мүмкіндігі;
• шикізаттық емес өнеркәсіптің дамуы;
• толық мақта-тоқыма кластерінің қалыптасуы;
• ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу;
• шетелдік инвесторлардың қатысуы;
• арнайы экономикалық және индустриялық аймақтардың дамуы;
• энергетикалық және туристік жобалардың іске асырылуы.

Сонымен бірге бірқатар тәуекел бар:

• кейбір салалардың қытайлық капиталға тәуелділігі;
• тоқыма жобаларының бір компаниялар тобына шоғырлануы;
• көптеген нысанның 2026 жылы аяқталуы;
• химиялық және уран өндірістерінің экологиялық әсері;
• білікті мамандар тапшылығы;
• жобалардың аудандар арасында біркелкі бөлінбеуі;
• экспорттық кәсіпорындардың сыртқы сұранысқа тәуелділігі;
• ресми тізімдегі ықтимал техникалық қате.

Қорытынды

Түркістан облысының инвестициялық портфелі ауқымды әрі әртараптандырылған: жалпы құны 369,5 млрд теңге болатын 70-ке жуық жобаны жүзеге асырып, шамамен 5,9 мың жұмыс орнын ашу жоспарланған.

Өңірдің басты артықшылығы – өндіріс пен өңдеуге басымдық берілуі. Мақта-тоқыма кластерін қалыптастыру, агроөнеркәсіптік кешенді, энергетиканы, құрылыс индустриясын және машина жасауды дамыту облыстың экономикалық базасын кеңейте алады.

Алайда көрсеткіштердің барлығы әзірге жоспар ретінде қарастырылуы тиіс. Нақты нәтиже кәсіпорындардың қаншасы құрылысты аяқтап, өндірістік қуатына шыға алатынына байланысты болады.

Негізгі тәуекелдер қатарында шетелдік инвесторлардың шектеулі тобына тәуелділік, жобалардың жекелеген салалар мен аудандарда шоғырлануы, кадр тапшылығы және ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардың экологиялық қауіпсіздігі бар.

«Қазақстан өңірлерінің инвестициялық картасы» жобасының келесі материалында ZontNews.kz редакциясы басқа өңірдің ресми деректерін саралап, инвестициялық жоспарлардың нақты нәтижелерге сәйкестігін талдауды жалғастырады.