Шығыс Қазақстан: қайталанатын жобалар мен негізгі көрсеткіштері жоқ ауқымды тізім

ZontNews.kz редакциясы өңірлік әкімдіктер ұсынған ресми мәліметтерге негізделген «Қазақстан өңірлерінің инвестициялық картасы» арнайы жобасын жалғастырады.

Бұған дейінгі жарияланымдарда Ақмола, Павлодар, Батыс Қазақстан және Алматы облыстарының инвестициялық портфельдері талданды. Келесі өңір – Шығыс Қазақстан облысы.

Ұсынылған тізім өнеркәсіп, энергетика, ауыл шаруашылығы, туризм, логистика, құрылыс, сауда және медицина салаларындағы ондаған бастаманы қамтиды. Бағыттарының әралуандығы жағынан бұл құжат ең мазмұнды тізімдердің бірі болып көрінеді.

Алайда жобаларға нақты сандық талдау жасау мүмкін болмады. Тізімде көптеген қайталанатын атау кездеседі. Сондай-ақ жобалардың құны, инвесторлары, жүзеге асырылу мерзімі, жұмыс орындары мен нысандардың қазіргі мәртебесі туралы ақпарат берілмеген.

Ауқымды тізім жобалардың нақты санын анықтауға мүмкіндік бермейді

Құжатта өнеркәсіп кәсіпорындары, су электр станциялары, ауыл шаруашылығы кешендері, қонақүйлер, сауда нысандары және медициналық мекемелер көрсетілген.

Алайда тізімдегі позициялардың едәуір бөлігі қайталанады. Құжаттың әр бөлігінде бірнеше рет көрсетілген жобалар мыналар:

• литий өндіретін тау-кен байыту комбинаты;
• гидрометаллургиялық зауыт;
• Maxi Mall сауда орталығы;
• BearLog жобасы;
• Wellness Resort кешені;
• ағаш жаңқасынан тақта шығаратын зауыт;
• көлік-логистика орталығы;
• су электр станцияларын салу жобалары;
• сүт-тауар фермалары;
• қонақүйлер мен туристік нысандар;
• пегматиттерді өңдеу;
• өсімдік шаруашылығы өнімдерін өңдеу.

Қайталанатын мәліметтердің салдарынан өңірдің инвестициялық портфеліне нақты қанша бірегей жоба кіретінін анықтау мүмкін емес.

Қайталанған атаулар техникалық қателік пе, бір жобаның әртүрлі кезеңдері ме, әлде атауы ұқсас бөлек нысандар ма – белгісіз. Құжатта бұл жөнінде ешқандай түсініктеме берілмеген.

Сондықтан редакция жобалардың жалпы санын көрсетпейді. Тізім алдын ала тексеріліп, қайталанған атаулар алынып тасталмайынша, мұндай көрсеткіш оқырманды жаңылыстыруы мүмкін.

Экономика бірнеше бағытта қатар дамымақ

Құжаттағы кемшіліктерге қарамастан, ұсынылған тізім Шығыс Қазақстан облысының бірнеше саланы қатар дамытуға ұмтылып отырғанын көрсетеді.

Негізгі бағыттар:

• тау-кен өнеркәсібі;
• металлургия;
• ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу;
• энергетика;
• көлік және логистика;
• ауыл шаруашылығы;
• құрылыс;
• туризм;
• сауда;
• медицина.

Салалардың мұндай әралуандығы өңір экономикасының жекелеген ірі кәсіпорындар мен шикізат өндірісіне тәуелділігін азайтуы мүмкін.

Алайда тек жоба атауларының санына сүйеніп, капиталдың шын мәнінде әртараптандырылғаны туралы қорытынды жасауға болмайды. Егер инвестициялардың негізгі бөлігі бірнеше тау-кен және металлургиялық жобаға бағытталып, қалған бастамалар шағын сауда және туризм нысандарынан тұрса, экономика құрылымы әлі де шикізатқа тәуелді күйде қалуы ықтимал.

Объективті бағалау үшін әр жобаның құнын және жалпы инвестиция көлемінің салалар бойынша қалай бөлінгенін білу қажет. Құжатта мұндай мәліметтер жоқ.

Өнеркәсіп портфельдің негізгі бағыты болып отыр

Тізімде өндіріс саласындағы бастамалар көп.

Олардың қатарында:

• гидрометаллургиялық зауыт;
• литий өндіретін тау-кен байыту комбинаты;
• алтын өндіретін фабрикалар;
• темірбетон бұйымдары зауыты;
• полиэтилен құбырларын өндіру;
• ағаш жаңқасынан тақта шығаратын зауыт;
• жылу оқшаулағыш материалдар өндірісі;
• автоклавтық өндіріс;
• металл сынықтарын өңдеу;
• техникалық майлар өндірісі бар.

Бұл жобалар өңірдің өнеркәсіптік базасын кеңейтіп, қосылған құны жоғары өнім көлемін арттыруға және жаңа өндірістік байланыстар қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Литий өндіру және өңдеу жобалары ерекше назар аудартады. Электр көліктері, аккумулятор технологиялары және энергия сақтау жүйелері дамыған сайын бұл металдың стратегиялық маңызы артып келеді.

Алайда ресми материалдарда өндірілетін және өңделетін литий көлемі, өнім өткізу нарықтары, жергілікті қамту үлесі, қаржыландыру көздері мен нысандарды іске қосу мерзімі көрсетілмеген.

Сондықтан бұл жобалар іс жүзінде жүзеге асырыла бастады ма, әлде әзірге бастапқы дайындық кезеңінде тұр ма – оны анықтау мүмкін емес.

Гидроэнергетика жеке бағыт ретінде ұсынылған

Инвестициялық тізімде энергетикалық жобалар жеке топ ретінде көрсетілген.

Атап айтқанда:

• су электр станциялары каскадтарын;
• Тұрғысын ГЭС-2 станциясын;
• бірнеше шағын су электр станциясын салу жоспарланған.

Су ресурстары мол әрі жер бедері таулы Шығыс Қазақстан облысы үшін гидроэнергетиканы дамыту заңды бағыт болып көрінеді.

Жаңа энергия өндіру нысандары электрмен жабдықтау тұрақтылығын арттырып, кәсіпорындар мен елді мекендерді энергиямен қамтамасыз етуге және жекелеген энергия көздеріне тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге су электр станцияларын салу кезінде су экожүйесіне, өзен арналарына, балық қорына және іргелес аумақтарға ықпалы бағалануы тиіс.

Ұсынылған құжатта жобалардың экологиялық сараптамадан өткені, қоғамдық тыңдаулардың өткізілгені және инвесторлар қандай табиғатты қорғау шараларын қарастырғаны туралы ақпарат жоқ.

Сондай-ақ болашақ станциялардың белгіленген қуаты, болжамды электр энергиясын өндіру көлемі, құрылыс құны мен пайдалануға беру мерзімі көрсетілмеген.

Ауыл шаруашылығына арналған жобалар көп

Тізімнің елеулі бөлігін агроөнеркәсіп кешенінің жобалары құрайды.

Өңірде мынадай нысандарды құру және дамыту жоспарланған:

• сүт-тауар фермалары;
• сүт өңдеу кәсіпорындары;
• сүт және май өңдеу зауыттары;
• астық қоймалары;
• жылыжай кешені;
• суару жүйелері;
• мал бордақылау алаңдары;
• балық өсіру шаруашылықтары;
• бал өңдеу кәсіпорындары;
• өсімдік шаруашылығы өнімдерін өңдеу орындары.

Мұндай жобалар фермерлердің өніміне сұраныс қалыптастырып, шикізат шығынын азайтуға, дайын өнім өндірісін кеңейтуге және ауылдық жерлердегі жұмыспен қамтуды арттыруға ықпал етуі мүмкін.

Өңдеу кәсіпорындарының маңызы ерекше. Оларды іске қосу тек шикізатты емес, бағасы әлдеқайда жоғары дайын өнімді сатуға мүмкіндік береді.

Алайда тізімде болашақ кәсіпорындардың өндірістік қуаты, жергілікті шаруашылықтардан сатып алынатын шикізат көлемі және құрылатын жұмыс орындарының саны көрсетілмеген. Жобалардың жер учаскелерімен, сумен, электр энергиясымен және қажетті көлік инфрақұрылымымен қамтамасыз етілгені де белгісіз.

Сондықтан олардың ауылдық аумақтардың дамуына ықпалын әзірге бағалау мүмкін емес.

Катонқарағай туристік жобалардың орталығына айналмақ

Тізімде туризм саласына жеке орын берілген.

Мынадай нысандарды салу және дамыту көзделген:

• қонақүйлер;
• демалыс базалары;
• шипажайлар;
• тау шаңғысы кешендері;
• туристік аймақтар;
• сауықтыру кешендері;
• қонақ үйлері.

Мұндай бастамалардың ең көп шоғырланған жері – табиғи және рекреациялық әлеуеті жоғары Катонқарағай ауданы.

Жаңа нысандар туристер ағынын көбейтіп, жұмыс орындарын ашуға және қоғамдық тамақтану орындары, тасымалдаушылар, қолөнершілер мен ауылдық қонақ үйлері сияқты жергілікті бизнеске қосымша табыс әкелуге мүмкіндік береді.

Бірақ туристік инвестициялардың тиімділігін бағалау үшін жобалардың жолдармен, инженерлік желілермен, байланыспен, санитарлық инфрақұрылыммен және білікті кадрлармен қаншалықты қамтамасыз етілгенін білу қажет.

Құжатта болашақ нысандардың сыйымдылығы, құрылыс мерзімі, болжамды туристер ағыны мен өзін-өзі ақтау кезеңі туралы да мәлімет жоқ.

Сонымен қатар табиғи құндылығы ерекше аумақтарда туризмді дамыту экологиялық шектеулерді сақтауды талап етеді. Рұқсат етілетін рекреациялық жүктеме мен табиғатты қорғау талаптары туралы ақпарат ұсынылмаған.

Сауда орындары мен қонақүйлердің үлесі едәуір

Тізімде сауда орталықтары, қонақүйлер, демалыс базалары және қызмет көрсету саласының өзге де нысандары көп.

Мұндай жобалар аудандарды дамыту үшін қажет. Олар жұмыс орындарын ашып, халықтың тауарлар мен қызметтерге қолжетімділігін жақсартады және туристерге қажетті инфрақұрылым қалыптастырады.

Алайда олардың экономикалық әсері өнеркәсіп кәсіпорындарының үлесінен өзгеше.

Өндірістік нысандар экспорттық өнім шығаруға, технологиялық құзыреттерді дамытуға және жеткізушілер тізбегін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ал сауда орталықтары мен қонақүйлер көбіне ішкі тұтынушылық сұранысқа қызмет көрсетеді.

Сондықтан инвестициялық портфельдің сапасын бағалау үшін қаражаттың қандай бөлігі өнеркәсіп пен өңдеуге, ал қаншасы саудаға, қонақүй бизнесіне және басқа қызметтерге бағытталғанын білу маңызды.

Қаржылық көрсеткіштерсіз мұны анықтау мүмкін емес.

Жобалардың қазіргі мәртебесі белгісіз

Ұсынылған тізімнің негізгі кемшіліктерінің бірі – нысандарды жүзеге асырудың қазіргі кезеңі туралы ақпараттың жоқтығы.

Құжатта:

• қандай кәсіпорындар пайдалануға берілгені;
• қандай нысандардың салынып жатқаны;
• қай жобалардың әзірлену үстінде екені;
• қандай бастамалар бойынша инвестор ізделіп жатқаны;
• тоқтатылған немесе күшін жойған жобалардың бар-жоғы;
• қандай нысандардың жоспардан кешігіп жатқаны көрсетілмеген.

Осылайша, бір тізімде жұмыс істеп тұрған кәсіпорындар, салынып жатқан нысандар және тек инвестициялық ұсыныс түрінде қалған жобалар қатар берілуі мүмкін.

Жүзеге асырылу кезеңдері бойынша бөлінбеген мұндай тізім тек анықтамалық сипатқа ие және өңірдегі нақты инвестициялық белсенділікті көрсетпейді.

Инвестиция көлемі мен игерілген қаражат көрсетілмеген

Құжатта инвестициялық портфельдің жалпы құны да, әр жобаға салынатын қаражат мөлшері де жоқ.

Мына мәліметтер белгісіз:

• қанша инвестиция тарту жоспарланған;
• қанша қаражат игерілді;
• қай жобалар ең көп капиталды қажет етеді;
• қаржыландыру қандай көздерден жүргізіледі;
• мемлекеттің қатысуы бар ма;
• жеке капиталдың үлесі қандай.

Бұл деректерсіз облыстың инвестициялық саясатының басымдықтарын анықтау мүмкін емес.

Мысалы, тау-кен байыту комбинатын салу мен шағын қонақ үйін ашу тізімде екі бөлек жоба ретінде есепке алынады. Алайда олардың құны, құрылатын жұмыс орындарының саны және экономикаға ықпалы бір-бірімен салыстыруға келмейді.

Сондықтан қаржылық мәліметтермен толықтырылмаған жобалардың жай ғана саны инвестициялардың нақты ауқымы туралы ештеңе айтпайды.

Инвесторлардың аты аталмаған

Ұсынылған құжатта жобалардың басым бөлігін жүзеге асыратын компаниялар туралы ақпарат жоқ.

Атап айтқанда:

• инвестор кім екені;
• капиталдың отандық немесе шетелдік екені;
• инвестициялар қандай елдерден келуі мүмкін екені;
• компаниялардың осыған ұқсас жобаларды жүзеге асыру тәжірибесі бар-жоғы;
• қаржыландырудың расталғаны;
• инвесторлардың қандай міндеттеме алғаны көрсетілмеген.

Мұндай ақпараттың болмауы жобалардың тұрақтылығы мен бизнестің өңірге деген нақты қызығушылығын бағалауға мүмкіндік бермейді.

Бұл мәліметтер әсіресе қомақты қаржылық және техникалық ресурстарды қажет ететін тау-кен өнеркәсібі, металлургия мен энергетикадағы ірі жобалар үшін маңызды.

Құрылатын жұмыс орындары есептелмеген

Құжатта кәсіпорындар іске қосылғаннан кейін қанша тұрақты жұмыс орны ашылатыны көрсетілмеген.

Сондай-ақ:

• қанша адамның жұмысқа орналасқаны;
• құрылысқа қанша уақытша жұмысшы тартылғаны;
• жаңа нысандарға қандай мамандар қажет болатыны;
• жұмыс орындары қай аудандарда құрылатыны;
• кәсіпорындардың жергілікті тұрғындарды жұмыспен қамти алатыны белгісіз.

Бұл ақпаратсыз инвестициялық портфельдің әлеуметтік әсерін бағалау мүмкін емес.

Ауылдық аудандар үшін бірнеше ондаған тұрақты жұмыс орнының ашылуының өзі елеулі маңызға ие болуы мүмкін. Алайда тізім қай аумақтардың ең көп пайда көретінін анықтауға мүмкіндік бермейді.

Экологиялық мәселелер жауапсыз қалған

Жобалардың бір бөлігі қоршаған ортаға айтарлықтай әсер етуі мүмкін.

Олардың қатарында:

• литий өндіру және өңдеу;
• гидрометаллургиялық өндіріс;
• тау-кен байыту комбинаттары;
• алтын өндіретін фабрикалар;
• су электр станцияларының каскадтары бар.

Ұсынылған материалдарда:

• экологиялық сараптама нәтижелері;
• қоғамдық тыңдаулардың өткізілуі;
• шығарындылар мен ағын суларды тазарту технологиялары;
• өнеркәсіптік қалдықтарды басқару;
• бүлінген жерлерді қалпына келтіру;
• гидроэнергетикалық нысандардың өзендерге ықпалы;
• инвесторлардың табиғатты қорғауға жұмсайтын қаражаты туралы мәлімет жоқ.

Бұл ақпараттың болмауы экологиялық рәсімдер мүлде өткізілмеді деген сөз емес. Алайда жобалардың жүзеге асыруға қаншалықты дайын екенін және табиғатқа әсерін төмендету үшін қандай шаралар қарастырылғанын бағалау мүмкін болмай отыр.

Құжаттың сапасы талдауды қиындатады

Қайталанатын позициялардан бөлек, тізімде бір нысан атауының бірнеше нұсқасы, орфографиялық қателер мен біркелкі емес рәсімдеу кездеседі.

Кейбір жобалар егжей-тегжейлі көрсетілсе, басқалары еш түсіндірмесіз бір ғана жолмен берілген. Жекелеген атаулар жаңа кәсіпорын салу, жұмыс істеп тұрған өндірісті кеңейту немесе инвестициялық ұсыныс туралы айтылып отырғанын түсінуге мүмкіндік бермейді.

Техникалық кемшіліктер екінші кезектегі мәселе болып көрінуі мүмкін. Алайда ресми инвестициялық құжат үшін олардың маңызы зор.

Қайталанатын және әртүрлі жазылған атаулар жобалар санын бұрмалап, деректерді салыстыруды қиындатады және ұсынылған тізімге деген сенімді төмендетеді.

Назар аударатын негізгі мәселелер

Ресми материалдар бірнеше үрдісті анықтауға мүмкіндік береді.

Біріншіден, Шығыс Қазақстанның инвестициялық бастамалары тау-кен өнеркәсібі мен энергетикадан бастап агроөнеркәсіп кешені, туризм және медицинаға дейінгі көптеген саланы қамтиды.

Екіншіден, өңірде өңдеу секторын кеңейтіп, қосылған құны жоғары өнім өндірісін арттыра алатын ірі өндірістік жобалар ұсынылған.

Үшіншіден, жобалардың едәуір бөлігі ауыл шаруашылығы мен туризмге қатысты. Бұл аудандар үшін жаңа табыс көздерін қалыптастыруы мүмкін.

Алайда бұл тұжырымдар тек ұсынылған бастамалардың бағыттарын көрсетеді.

Көптеген қайталау бірегей жобалардың нақты санын анықтауға мүмкіндік бермейді. Қаржылық көрсеткіштердің, мерзімдердің, мәртебелердің және жұмыспен қамту туралы деректердің болмауы инвестициялық саясаттың тиімділігін бағалауды қиындатады.

Қорытынды

Шығыс Қазақстан облысының инвестициялық тізімі өнеркәсіп, гидроэнергетика, ауыл шаруашылығы, логистика және туризмді дамытуға арналған ауқымды жоспарларды көрсетеді.

Оның күшті жағы – салалардың әралуандығы. Өңірде тау-кен және металлургия өндірістері, терең өңдеу кәсіпорындары, су электр станциялары, сүт-тауар фермалары, туристік кешендер мен логистикалық нысандар ұсынылған.

Алайда берілген ақпараттың сапасы мәлімделген бастамалардың ауқымына сәйкес келмейді.

Құжатта инвестиция көлемі, жүзеге асыру мерзімі, инвесторлардың атауы, жұмыс орындарының саны мен нақты нәтижелер көрсетілмеген. Көптеген қайталау мен нысандар атауының әртүрлі жазылуы бірегей жобалардың нақты санын анықтауға да мүмкіндік бермейді.

Сондықтан бұл тізімді инвестициялық саясаттың жүзеге асырылуы туралы толыққанды есеп деп санауға болмайды. Ол өңірдің қандай бағыттарды дамытуды жоспарлап отырғанын көрсеткенімен, қанша қаражат салынғаны, қандай кәсіпорындардың шынымен салынып жатқаны және өңірдің осы жобалардан қандай нәтиже алғаны туралы негізгі сұрақтарға жауап бермейді.

Объективті бағалау жүргізу үшін әкімдік қайталанатын атаулардан тазартылған тізімді ұсынып, жобаларды жүзеге асырылу кезеңдері бойынша бөлуі және құжатты негізгі көрсеткіштермен – құны, мерзімі, жұмыс орындарының саны және нақты игерілген инвестиция көлемімен толықтыруы қажет.

«Қазақстан өңірлерінің инвестициялық картасы» жобасының келесі материалында ZontNews.kz редакциясы келесі өңірдің ресми жауабын талдап, инвестициялық жоспарлардың нақты нәтижелерге қаншалықты сәйкес келетінін тексеруді жалғастырады.